Եթե ուզում ես երջանիկ լինել, եղի՛ր առողջ

Խոցային հիվանդության պատճառները

Ստամոքսի խոցը  քրոնիկական հիվանդություն է, որը բնութագրվում է ստամոքսի լորձաթաղանթի վրա  պարբերաբար առաջացող տարբեր խորության ու տեղակայման խոցային ձևախախտումներով:

Խոցերը բաց վերքեր են, որոնք առաջանում են աղաթթվի ազդեցությամբ ստամոքսի լորձաթաղանթի պաշտպանական հյուսվածքների խաթարման հետևանքով: Հիմնականում դրանք երկարատև օգտագործվող հակաբորբոքային դեղամիջոցների կամ էլ մանրէների ազդեցության  հետևանք են: Մոլորակի ազգաբնակչության 7-15 %-ը տառապում  է այս հիվանդությամբ: Այն հաճախ է հանդիպում  20-50 տարեկան տղամարդկանց մոտ: Հայտնի է վաղնջական ժամանակներից: Միջինասիացի  բժիշկ Ավիցենան (Իբն-Սինա) առաջինն է նկարագրել հիվանդությունը,  ներկայացրել բնորոշ ախտանշանները և դրա սեզոնային հետաճող բնույթը:

Խոցային հիվանդությունները ստամոքսի բնական պաշտպանական ֆունկցիայի և ագրեսիվ գործոնների հավասարակշռության խախտման հետևանք են, որոնց առաջացմանը նպաստում են`

-մարսողական համակարգի քրոնիկական հիվանդությունները (գաստրիտ, հաստ աղիքի բորբոքում(կոլիտ), պանկրեատիտ, խոլեցիստիտ ևն),

– ոչ ողջամիտ սնունդը,

– Helicobacter pylori  մանրէով վարակումը, որը   մշակում է քայքայիչ հատկությամբ օժտված հատուկ ֆերմենտներ,

-ծխախոտի ու ալկոհոլի չարաշահումը,

-խոցի առաջացմանը նպաստող դեղամիջոցների երկարատև օգտագործումը,

-ժառանգականությունը, հաճախակի սթրեսային իրավիճակները, որոնք դառնում են աղեստամոքսային տրակտի  մկանների ու արյունատար անոթների կծկման պատճառ,

-ստամոքսի պատերի մեխանիկական վնասվածքը:

Հիմնական ախտանշաններն են.

Փորի ցավը

Սա ամենատարածված ախտանշանն է, այն կարող է նման լինել այրոցքի, ծակծկոցի: Առաջանում է պորտից կրծքավանդակ ընկած հատվածում, երբեմն կարող է ճառագայթել թիկունքին: Ամենատարածվածը, իհարկե, անմիջապես կրծքավանդակի տակից իրանի ձախ կողմ  ձգվող ցավն է:

Մարսողության խանգարում

Մյուս  ախտանշանը կրծքավանդակում այրոցի զգացումն է, հաճախակի  բխկոցն ու  զկրտոցը: Որոշ հիվանդներ բողոքում են  խեղդվելու զգացողությունից:

Հիվանդները կարող են ունենալ այլ բողոքներ, որոնք կարծես կապ չունեն բուն պատճառի հետ. գլխացավ, գլխապտույտ, հոգնածություն, թուլություն ու գունատություն: Երբեմն խոցի հետևանքով օրգանի հյուսվածքը դառնում է ակոսավոր, ինչը նույնպես դժվարացնում է  սննդի անցումը աղեստամոքսային տրակտով: Սա կարող է սրտխառնուք առաջացնել: Ոմանք բողոքում են սննդի ընդունումից անմիջապես հետո  փորի փքումից, մյուսներն էլ` ախորժակի բացակայությունից: Այս բոլոր գործոններն էլ կարող են հանգեցնել քաշի կորստի:

Խոցի կլինիկական պատկերը պայմանավորված է ինչպես դրա տեղակայման գործոնով, այնպես էլ հիվանդի տարիքով: Օրինակ` երեխաների մոտ ախտանշանները կարող են բացակայել: Դրանք կարող են նման լինել գաստրիտի կլինիկական պատկերին: Հիմնականում  ցավը սկսվում է կրծքավանդակում ուտելուց 2-3 ժամ հետո, հաճախ ունենում են «քաղցած» բնույթ, այսինքն` սնունդն ընդունելուց հետո ցավերը հանգստանում են կամ էլ անհանգստացնում գիշերվա ժամերին:  Այս վիճակին բնորոշ են փորկապությունը, որովայնի փքումը, այրոցքը,  զկրտոցը, սրտխառնոցը և փսխումը: Եթե ստամոքսի խոցն ընդհանրապես չբուժվի կամ էլ բուժվի ոչ լիարժեք, ապա հետևանքները կարող են լուրջ լինել, ինչպիսիք են`

-արյունահոսությունը, որին բնորոշ են վառ կարմիր արյուն փսխելը, թուլությունն ու ուշագնացության վիճակը: Կղանքը կարող է սուրճի գույն ունենալ կամ էլ ձյութի նման լինել: Նշված ախտանշանների դեպքում պետք է անհապաղ  դիմել բժշկի,

-պրենետրացիան` ստամոքսի պատի մկանային հյուսվածքի քայքայումն ու խոցի թափանցումը հարակից օրգաններ (լյարդ, ենթաստամոքսային գեղձ),

-խոցին հարող հյուսվածքների բորբոքումը, որին նույնպես բնորոշ են մշտական փսխումները, փորի փքումն ու ախորժակի բացակայությունը:

Նման բարդությունները կարող են չարորակ նորագոյացությունների պատճառ դառնալ, ազդել հիվանդի կյանքի որակի ու աշխատունակության վրա:

Ստամոքսի խոցի, գաստրիտի ու քաղցկեղի հարուցիչը` «նոբելյան մանրէն»

2005 թ. բժշկության ոլորտում կատարված հայտնագործությունների համար առաջադրված մրցանակակրի թեկնածուներն ավստրալիացի Բարրի Մարշալն ու Ռոբին Ուորենն էին: Նրանք  Helicobacter pylori մանրէի հայտնագործման  և գաստրիտի  ու ստամոքսի խոցի պարագայում դրանց դերի ուսումնասիրության համար արժանացան Նոբելյան մրցանակի: Մինչ այդ բժիշկները խոցերի առաջացման գլխավոր պատճառ համարում էին սթրեսներն ու ոչ ճիշտ կենսակերպը: Սակայն ավստրալիացիները պարզեցին, որ ստամոքսի և 12-մատնյա աղիքի խոցային հիվանդությունների 90%-ը  և  գաստրիտների 80%-ը բացատրվում են Helicobacter pylori  մանրէի գործունեությամբ:

Երկրագնդի բնակչության 2/3-ի մեջ այդ մարէն կա, սակայն մարդկանց մեծ մասը նույնիսկ չի էլ կասկածում դրա գոյության մասին: Այս մանրէով վարակվածության աստիճանը տարբեր մայրցամաքներում տարբեր է. օրինակ` Ռուսաստանում ու Աֆրիկայում Helicobacter pylori-ի  իսկական  100 %-անոց գրոհ է դիտարկվել, ինչը առաջացնում է քաղցկեղ, գաստրիտ և ստամոքսի խոց, մինչդեռ Եվրամիության անդամ երկրներում նման «գրոհ» կարծես  չկա, ինչպես հաստատում են մասնագետները: Հիշյալ մանրէն կարող է օրգանիզմում երկար ժամանակ  «սուսուփուս» բնակվել. այն բավական թույլ հարուցիչ է: Սակայն երբ նպաստավոր պայմաններ են ստեղծվում, ինչպիսիք են, ասենք, սնման ռեժիմի խախտումը, զգայական լարվածությունն ու բարձր թթվայնությունը, մանրէն կարող է զարգանալ ու հանգեցնել խոցի կամ քաղցկեղի առաջացման: Համարվում է, որ մանրէով վարակվելու պատճառ կարող են դառնալ  հիգիենայի կանոնների խախտումը: Helicobacter pylori մանրէն բնադրվում է օրգանիզմում ու կարող է երկար բնակվելայնտեղ, սակայն  ճիշտ բուժման դեպքում  արդյունավետությունը կազմում է 80-90%:

80-ականների բժշկական գրականության մեջ կասկածի տակ էր առնվում այն  վարկածը, որ ստամոքսում առկա աղաթթվի մեծ խտության պարագայում   կարող է որևիցե մանրէ գոյություն ունենալ, քանի որ աղաթթուն քայքայում և լուծում է  գրեթե ամեն ինչ: Սակայն, ապացուցվեց, որ Helicobacter pylori-ն (Hp) շատ կենսունակ մանրէ է: Նրա համար մարդու օրգանիզմը բնական միջավայր է: Այս մանրէն հանդիպում է նաև խոզերի, կատուների, ոչմարդանման կապիկների մոտ. վարակը կարող է տարածվել երկու հնարավոր ճանապարհով ` կղանքից բերան  և բերանից բերան: Կղանքից բերան ուղիով մանրէն փոխանցվում է վարակված խմելու ջրի կամ էլ սննդի մեջ հում բանջարեղեն (որը ջրվում է ոռոգման խողովակներից հոսող ջրով)  օգտագործելու միջոցով: Hp մանրէն ծովային, ինչպես և գետի սառը ջրում կարող է ապրել երկու շաբաթ:

Բերանից բերան ուղիով վարակումն ավելի քիչ է հանդիպում. բժիշկները տվյալներ ունեն, որ Hp մանրէն կարող է ապրել նաև թքի ու ատամնանստվածքի մեջ:

Հաճախ են պատահում  էնդոսկոպի, բիոպսիայի համար նախատեսված ունելիների ոչ լիաժեք ախտազերծման հետևանքով առաջացած ախտահարման դեպքեր (բժշկական սխալի հետևանքով):