FIDH-ից մինչև «Դիփ Փարփլ»

Անցնող շաբաթվա աղմկահարույց իրադարձություններից մեկը Մարդու իրավունքների միջազգային ֆեդերացիայի երևանյան համաժողովն էր: Մարդու իրավունքների միջազգային ֆեդերացիայի (FIDH) կազմում կան 155 երկրների կազմակերպություններ: Իրավապաշտպան կառույցի 37-րդ համաժողովը անաղմուկ չանցավ:  Ֆեդերացիան ընդունեց հայտարարություն: Անդամները մասնակցեցին  ՀԱԿ-ի հանրահավաքին, հանդիպեցին քաղբանտարկյալներին ու մարտիմեկյան զոհերի ընտանիքների անդամներին: Մարդու իրավունքների միջազգային ֆեդերացիան հույս է հայտնել, որ այս ժողովից հետո Հայաստանում մարդու իրավունքների պաշտպանության ուղղությամբ դրական տեղաշարժ կլինի: Իրադարձությունը ամփոփել ենք Հելսինկյան կոմիտեի նախագահ Ավետիք Իշխանյանի հետ:

–Ինչո՞վ է զբաղվում Մարդու իրավունքների միջազգային ֆեդերացիան (FIDH):

– Ֆեդերացիան անդամ պետությունների իրավապաշտպան կազմակերպությունների միջոցով մարդու իրավունքների  վերաբերյալ վիճակագրական տվյալներ և զեկույցներ է հրապարակում: Ես ծանոթացել եմ նրանց զեկույցներին և պետք է նշեմ, որ բավականին խիստ և օբյեկտիվ զեկույցներ են: Անդամ կազմակերպություններն ամեն տարի համագումարներ են ունենում, որոնց ժամանակ, բացի իրենց կազմակերպչական հարցերից, քննարկում են մարդու իրավունքներին առնչվող որևէ խնդիր: Հայաստանից այդ կազմակերպության անդամ է «Քաղաքացիական  հասարակության ինստիտուտ» հասարակական կազմակերպությունը, որը FIDH-ի անցյալ տարվա համագումարում առաջարկեց  հաջորդ  համագումարը` 37-րդը, անցկացնել Հայաստանում: Այսինքն` դեռ մի տարի առաջ էր հայտնի, որ համագումարը պետք է անցնի Հայաստանում: Այս համագումարի հիմնական թեման է` «Արդարադատություն. նոր մարտահրավերներ»: Այսինքն` քննարկվելու է արդարադատության համակարգը: Ի դեպ, ասեմ, որ դա շատ կարևոր թեմա է, որովհետև մարդու բոլոր իրավունքներն ածանցվում են արդար դատավարությունից: Եթե երկրում գոյություն ունի  անկախ դատական համակարգ, ապա մարդու իրավունքները կպաշտպանվեն, գոյություն չունի` մնացած բոլոր իրավունքները  կխախտվեն:

–Այդ համագումարի շուրջ բարձրացած աղմուկը ինչի՞ հետևանք էր:

– Դա սկսվեց, երբ հասարակական կազմակերպությունները  ծանոթացան  համագումարի օրակարգին: Ընդվզումը սկսվեց  ինչպես ընդդիմության, այնպես էլ ՀԿ-ների կողմից: Հայաստանի քաղաքացիական հասարակության համար միայն մեկ ելույթ էր  նախատեսվում: Իմ կարծիքով, դժգոհությունը տեղին էր, որովհետև մարդու իրավունքների կամ որևէ ոլորտի նվիրված ցանկացած քննարկման ընթացքում հիմնականում լինում են այլընտրանքային զեկուցումներ` և՛  իշխանության տեսակետը, և՛ քաղաքացիական հասարակության տեսակետը, քաղաքականության դեպքում` և՛ ընդդիմության, և՛ իշխանության տեսակետները: Այս առումով, կարծում եմ, դժգոհությունը տեղին է: Այս համագումարները հիմնականում անց են կացվում այնպիսի երկրներում, որտեղ մարդու իրավունքների  խնդիրներն այնքան սուր չեն, ինչքան Հայաստանում: Եվ այն երկրներում, որտեղ  տեղի են ունենում նման համագումարներ, տվյալ երկրի մարդու իրավունքների վիճակին առանձնապես չեն անդրադառնում: Նույն կերպ էլ օրակարգ էր կազմված Հայաստանում անցկացվող համագումարի համար: Կարծում եմ` կազմակերպիչները պետք է հաշվի առնեին Հայաստանի առանձնահատկությունները  և նախատեսեին նաև այլընտրանքային զեկուցումներ: Հետագայում այդ հարցը շտկվեց: Ելույթի հնարավորություն տրվեց Արտակ Զեյնալյանին` որպես այլընտրանքային ելույթի: Նա, եթե չեմ սխալվում, խոսել է Հայաստանի դատական համակարգի մասին: Բացի այդ, դժգոհություններից մեկն էլ այն էր, որ քաղաքացիական հասարակությունը պահանջում էր, որ  ֆեդերացիան հայտարարություն ընդունի Հայաստանի դատական համակարգի, քաղբանտարկյալների վերաբերյալ: Այդ հայտարարությունն ընդունվեց մինչև համագումարի սկսվելը, որի շուրջ նույնպես վեճեր եղան, այս դեպքում արդեն ձևակերպումների շուրջ:

–Ի ՞նչ եք կարծում, ինչի՞ հետ էր կապված Սերժ Սարգսյանի հրաժարվելը ելույթից:

– Ես կարծում եմ, որ Սերժ Սարգսյանի հրաժարումը կապված էր ֆեդերացիայի ընդունած հայտարարության հետ, ըստ որի` Հայաստանում դատական  համակարգը պատշաճ վիճակում չէ, և Հայաստանում կան քաղբանտարկյալներ. պահանջում էին  նրանց ազատ արձակել: Իմ կարծիքով, հենց այդ հայտարարությունը հիմք ծառայեց, որ Սերժը Սարգսյանը հրաժարվի ելույթից:

– FIDH-ը 2008 թ. մարտի 1-ի իրադարձությունների և իրավապահ մարմինների կողմից ուժի անհամաչափ կիրառման վերաբերյալ արդյունավետ քննության պահանջ էր ներկայացրել: Ի՞նչ կասեք սրա մասին:

– Այդպիսի պահանջ ներկայացրել է ոչ միայն  այս կազմակերպությունը, այլև ուրիշ իրավապաշտպան կառույցներ, ինչպես նաև Եվրոպայի խորհուրդը: Ուզում եմ ասել` սա նորություն  չէ. բազմաթիվ միջազգային կառույցներ են ներկայացրել այս պահանջը Հայաստանի իշխանություններին:

–Այսինքն`սա ձևակա՞ն բնույթ ուներ:

– Դա նորմալ պահանջ է: Ի վերջո, բոլորիս է հետաքրքրում տասը հոգու սպանությունը: Ո՞վ է դրա մեղավորը, պատասխանատուն, ո՞նց է  եղել: Այս հարցերի պատասխանները հասարակությունը մինչև հիմա չունի:

– Համաժողովի մասնակիցներից Ռուսաստանի ներկայացուցիչ Կիրիլ Կուրատեևը նշել էր, որ մարտիմեկյան դեպքերի առնչությամբ շատ ինֆորմացիա կա, տեղյա՞կ եք` ինչ նկատի ուներ:

-Ես դժվարանում եմ ասել, որովհետև մարտի 1-ի հետ կապված հարցեր բացահայտելը իրավապահ մարմինների գործն է: Չգիտեմ` նա ինչ տեղեկությունների մասին է խոսել: Կան ընդդիմության կողմից բացահայտումներ, բայց  ես չէի ասի, որ դրանք կարող են լիովին օբյեկտիվ լինել:

–Նա նաև նշել էր, որ այս համաժողովից հետո իշխանությունները որոշ քայլեր կկատարեն մարդու իրավունքերի պաշտպանության ուղղությամբ: Դո՞ւք ինչ եք կարծում:

– Մտածել, որ միանգամից փոփոխություններ կլինեն, իհարկե, մոլորություն է: Դա հերթական պահանջն է, այսպես ասած` կաթիլ: Այդ պահանջները կաթիլ-կաթիլ կարող են արդյունքի հասցնել:

– FIDH-ի` ՀԱԿ–ի հանրահավաքին մասնակցելու մեջ կարելի՞ է ինչ–որ քաղաքական շեշտ տեսնել:

– Ես այսպես կասեմ` և…, և: Մի կողմից` դա իրավապաշտպանական ակցիա էր, մյուս կողմից էլ դա մտնում է ընդդիմության քաղաքական պայքարի մեջ: Ընդդիմությունն օգտագործեց այդ փաստը  իր քաղաքական պայքարում: Դա ընդդիմության իրավունքն է: Ինչ վերաբերում է մասնակիցներին, ապա չեմ  կարծում, որ նրանք ուզեցել են Հայաստանի որևէ քաղաքական  ուժի սատարել: Իմ կարծիքով, նրանք փորձել են աջակցություն հայտնել քաղբանտարկյալներին:

– FIDH-ի անդամները հայտարարեցին, որ FIDH-ը հետևողական է լինելու բոլոր քաղբանտարկյալներին ազատություն շնորհելու ուղղությամբ: Ֆեդերացիան զեկույցներ ունի՞ Հայաստանի քաղբանտարկյալների վերաբերյալ:

– Հենց 2008 թվականին է եղել այդպիսի զեկույց: Դրանով նա ընդունել է, որ Հայաստանում քաղբանտարկյալներ կան, և պահանջել է ազատ արձակել նրանց: Հաջորդը, ինչպես նշեցի, մինչև համագումար եղած զեկույցն է:

– Պարոն Իշխպանյան, մի փոքր «քաղբանտարկյալ» տերմինի մասին խոսենք: ՀԱԿ–ի առաջնորդն իր ելույթում նշեց, որ միջազգային ՀԿ–ները սկսել են օգտագործել այդ բառը Հայաստանի առնչությամբ: Իրո՞ք այդպես է, եթե այո, ապա ինչն է պատճառը:

– Քաղբանտարկյալ տերմինի մասին միշտ եղել են և կլինեն խոսակցություններ: Այսպես ասեմ, որևէ պետըություն չի ընդունում, որ քաղբանտարկյալներ ունի: Պետությունը համարում է, որ այդ քաղբանտարկյալը քրեական հանցագործություն է կատարել և քրեականով է պատժվում: Խորհրդային Միությունում էլ դա չէին ընդունում: Հոդված կար, որով հակասովետական քարոզչության համար մարդիկ դատվում էին: Դա քաղաքական հոդված էր: Այդ հոդվածով դատապարտվածներին անվերապահորեն կարելի էր քաղբանտարկյալ համարել: Հետագայում ավելի խորամանկ մեթոդ էր կիրառվում` շինծու քրեական գործեր էին սարքվում այլախոհների նկատմամամբ: Սա` խորհրադային իշխանությունում: Իսկ ընդհանրապես այդ եզրույթը իմ կարծիքով ամենալավը  ձևակերպել է «Էմնիսթի ինթերնեյշնլ» միջազգային կազմակերպությունը: Ըստ դրա` այն մարդիկ, ովքեր քաղաքական գործունեութան ընթացքում հանցագործություն են կատարում, քաղաքական բանտարկայալ են: Այսինքն, եթե մենք այդ եզրույթով շարժվենք, քաղբանտարկյալ են համարվում նույնիսկ քաղաքական նպատակների համար ահաբեկչություն կատարածները: Այդ նույն տերմինաբանությամբ քաղբանտարկյալ կարելի է համարել նաև Նաիրի Հունանյանին: Այստեղ այլ խնդիր կա: «Էմնիսթի ինթերնեյշնլը», անվանելով քաղնբատարկյալ, չի պահանջում, որ ազատ արձակեն նրանց, քանի որ նրանք հանցագործույթուն են կատարել, այլ պահանջում է նրանց չխոշտանգել, իրականցնել արդար ու բաց դատավարություն և այլն: Իսկ այն մարդիկ, ովքեր որևէ հանցագործություն չեն կատարել, բայց դատապարտած կամ կալանված են միայն իրենց քաղաքական հայացքների համար, «Էմնիսթի ինթերնեյշնլը» նրանց համարում է «խղճի բանտարկյալներ»: Միջկառավարական կազմակերպությունները, ինչպիսին է եվրոխորհուրդը, հաճախ խուսափում են այդ եզրույթից, որովհետև նրանք միջկառավարական են և չեն ուզում իրենց անդամ պետության նկատմամբ այդպիսի եզրույթ կիրառել: Նրանք օգտագործում են «քաղաքական նպատակներով» կամ նմանատիպ արտահայտություններ: Ինչ վերաբերում է Հայաստանի ներկայի քաղբանտարկյալներին, ապա այդ տասնչորսին էլ պետք է համարել քաղբանտարկյալ, և նրանց մեծ մասը, իմ կարծիքով, «խղճի բանտարկյալներ» են:

– Խոսակցություններ կային, որ համաժողովը լեգիտիմացնում է Հայաստանի իշխանություններին, ի՞նչ կարծիքի եք:

– Այդպիսի ծայրահեղական մտածելակերպին կարող եմ տալ այսպիսի ձևակերպում. եթե այդպես նայենք, ապա «Դիփ Փարփլ» ռոք խմբի վերջերս կայացած համերգն էլ է լեգիտիմացնում Հայաստանի իշխանություններին: