Երևանը Տոկիո չէ

Ճապոնացի Տակամարի Շիմուրագան զարմացած է հայերի զրուցասիրությամբ :

Մեր քաղաքում, մեր կողքին ապրում են արտասահմանցիներ, որոնք Հայաստանի պատմությունն են ուսումնասիրում և հետաքրքրվում հայկական մշակույթով։ Ճապոնացի Տակամարի Շիմուրագան նրանցից մեկն է, որ նաև կինոարվեստ է ուսումնասիրում։

Իր կրթությունը Շիմուրագան ստացել է Տոկիոյում, որտեղ ուսումնասիրել է լեզուներ, արվեստի պատմություն, սոցիոլոգիա։ Ազատ հաղորդակցվում է հինգ լեզվով, գիտի նաև ռուսերեն ու իր համեստ բնութագրմամբ՝ մի քիչ հայերեն: Բուհն ավարտելուց հետո Տակամարի Շիմուրագան որոշ ժամանակ դասավանդել է Տոկիոյում։

 – Սկզբում տարվել էի Ռուսաստանի պատմությամբ, մի քանի տարի ապրեցի Ռուսաստանում՝ տարբեր քաղաքներում: Հետագայում հասկացա, որ հետաքրքրություններիս շրջանակն էլ ավելի է ընդլայնվում: Հիմնականում սկսեցի հետաքրքրվել նախկին Խորհրդային Միության տարածքում բնակվող ազգություններով ու մշակույթով: Ինձ հետաքրքրեց նաև Ղարաբաղը: Երկու տարի է արդեն, ինչ Հայաստանում եմ, այս ընթացքում հասցրեցի լինել նաև Արևմտյան Հայաստանում։ Հիմա հայոց լեզու եմ ուսումնասիրում և զարմանում. հայերենն ու ճապոներենը նման են իրար, համենայն դեպս, շարահյուսության նմանություններ տեսնում եմ,- այսպես սկսվեց մեր զրույցը Տակամարի Շիմուրագայի հետ:

– Տակամարի, ինձ ծանոթ  ճապոնացիներին հատուկ է հավասարակշիռ, հանգիստ վիճակը, չշփվելը կամ քիչ շփվելը։ Եզրեր գտնո՞ւմ եք զգացմունքային, աշխույժ հայերի հետ։

– Հայաստանում ապրելու տարիներին շատ է պատահել, որ փողոցում մարդիկ ինձ մոտենան և փորձեն զրույցի բռնվել։ Չնայած արտասանված բառերը շատ պարզ են, բայց ես հաճախ չեմ հասկանում նրանց միտքը։ Դրա պատճառն այն է, որ հայերը, առանց եզրահանգումների, կտրուկ փոխում են զրույցի նյութը։ Ճապոնիայում ամեն ոք զբաղված է իր գործով և ժամանակ չունի հետաքրքրվելու մյուսով։ Հայաստանում զգում ես ջերմություն, բարություն, ինձ հաճախ են հյուր կանչում։ Մի բան էլ եմ նկատել. շրջապատում, սեղանի շուրջ հայերը միաժամանակ են խոսում, և ես ոչ մի կերպ չեմ կողմնորոշվում, թե որ մեկին պետք է պատասխանել։ Ճապոնիայում մենք մինչև վերջ լսում ենք մեր զրուցակցին։ Ճիշտ եք ասում՝ մեզ մոտ՝ Ճապոնիայում, մարդիկ ավելի քչախոս են։ Բայց ասեմ, որ վերջին շրջանում ճապոնացիներն էլ են զրուցասեր դարձել։ Գիտեք, ես կարծում եմ, որ զրուցասիրությունը «մեքենայի յուղի» նման բան է, լիցք է տալիս և միացնում մարդկանց, թույլ չի տալիս, որ նրանք տխրեն։

– Հետաքրքիր է ՝ ժամանակակից Ճապոնիայում ավանդույթները, սովորույթները պահպանվո՞ւմ են, մշակույթում, կենցաղում նրանց նախապատվություն տրվո՞ւմ է։

– Պետք է ասեմ, որ  մեծ քաղաքներում բացարձակ եվրոպացում է ընթանում։ Ճապոնական ավանդական արվեստը հետզհետե դուրս է մղվում, համարյա չի էլ պահպանվում։ Երիտասարդությունը նախընտրում է եվրոպական, ամերիկյան մշակույթը, Հոլիվուդի ֆիլմերը, ռոք երաժշտությունը, ջազը։ Կենցաղում էլ նույն վիճակն է. օգտագործում են օտար կերակուր, ըմպելիքներ։ Ի դեպ, հաճույքով եմ խմում հայկական գարեջուրը։ Իմ ազգային խոհանոցն էլ եմ գնահատում։ Սիրածս ճաշատեսակներից մեկը «սուշին» է։ Դա եփած բրինձ է քացախով, որում հում ձուկը համեմված է սոյայի սոուսով։

– Ի դեպ, եթե նկատել եք, մեր փոքրիկ Երևանում անգամ մի քանի սուշի բարեր կան: Օգտվե՞լ եք:

– Երբ Ռուսաստանում տեսա սուշի բարերը, զարմացած էի: Այնքան հպարտ էի, որ տեղացի ռուսներն ու արտասահմանցիները վայելում էին սուշին, որը մեր ազգային կերակուրն է: Բայց ուրախությունս կրկնապատկվեց, երբ առաջին անգամ իմացա, որ Երևանում էլ կան մի քանի սուշի բարեր: Սկսեցի այցելել ու փորձել: Տարբերությունները, բնականաբար, շատ են: Երևանում սուշին մի քիչ ավելի քաղցր են անում, երևի երևանցիներին կծու ուտեստները շատ դուր չեն գալիս: Բայց երբ ես եմ այցելում երևանյան սուշի բար, արհեստավարժ ճապոնացի խոհարարները պահը չեն կորցնում ինձ հյուրասիրելու իսկական սուշի:

– Տակամարի, լսել եմ նաև, որ հետաքրքրվում եք հայկական կինոյով: Ճապոնական կինոյի հաղթարշավն աշխարհում սկիզբ է առել Ակիրա Կուրոսավայի «Ռասյոմոն» ֆիլմով: Ձեր կինոմտածողության վրա Կուրոսավան ազդեցություն թողե՞լ է: Եվ ընդհանրապես ովքե՞ր են կինոյում Ձեր ուսուցիչները, եթե, իհարկե, ունեք…

– Ինչպես Դուք ասացիք, իհարկե, Կուրոսավայով սկսվեց, և դա ուներ երկու պատճառ. առաջինն այն էր, որ նա իր ֆիլմերում գործողությունը նկարում էր տարածական չափանիշներով, իսկ երկրորդ պատճառը` նրա ֆիլմերը պատմական էին, օրինակ` սամուրայների մասին: Դա հետաքրքիր և էկզոտիկ բան էր եվրոպացիների համար: Նա հեռացել էր ժամանակակից ճապոնական կյանքից և նկարում էր շեքսպիրյան սյուժեներով ֆիլմեր, և այդ ֆիլմերը հոգեհարազատ ու ընկալելի էին եվրոպացու համար: Իսկ ինձ ավելի հոգեհարազատ է Օձու Յասուջիրոն` մի ռեժիսոր, որն իր ոճով ու մտածողությամբ լրիվ տարբերվում է Կուրոսավայից: Նա այն արվեստագետն էր, որ նկարում էր Ճապոնիայի ամենօրյա կյանքը, ճապոնական մտածելակերպի բուն էությունը:

Եվրոպացիներն Օձուի ֆիլմերը սկսեցին գնահատել 30 տարի անց, չնայած նա գրեթե Կուրոսավայի ժամանակակիցն էր: Իսկ այժմ Օձուն շատ բարձր է գնահատված համաշխարհային կինոգիտության կողմից: Գիտե՞ք, թե ինչու է այդպես ուշացել եվրոպացիների արձագանքը: Նախ՝ եվրոպացիները ծանոթ չէին ճապոնական կյանքին, մյուս կողմից` ճապոնիան տնտեսապես սկսեց զարգանալ, և եվրոպացիները սկսեցին հետաքրքվել ճապոնական մտածողության ֆենոմենով: Օրինակ՝ եթե եվրոպացիները տուն են մտնում կոշիկներով, ապա ճապոնացիները տուն մտնում են կոշիկները հանած:

Եվրոպացիները, հարգելով ճապոնացիներին` որպես զարգացած ժողովրդի, ընդունում են նաև նրա սովորույթները: Սա կարելի է հիմք համարել այն իրողության, որ հենց ճապոնական ֆիլմն ընկալվեց որպես բարձրագույն արժեք: Եվ կինոընկալման մեջ հարց առաջացավ, թե կինոն զուտ գործողությո՞ւն է, թե՞ կարող է անշարժ պատկեր լինել: Օրինակ` կարող եմ բերել Փարաջանովի, իսպանացի Վիկտոր Էրիսեի, Տարկովսկու ֆիլմերը. նրանք շատ խորը, բովանդակային ֆիլմեր են նկարել, որոնց միջոցով մոտենում ես մարդկային ներաշխարհին: Եվ կարելի է ասել` Օձուն այդ գեղարվեստական շարժման հիմնադիրներից է: Այդ երկու ռեժիսորների մասին այսքանը կարող եմ ասել: Ամեն դեպքում, ես ավելի շատ Օձուի ազդեցությունն եմ կրել:

– Իսկ մինչ Հայաստան գալը ի՞նչ էիք լսել հայերի, Հայաստանի, հայ մշակույթի մասին…

– Երբ ես իմացա, որ Հայաստանում կան շինություններ, որոնք V դարի ծնունդ են, զարմացա: Մոտավորապես երկու ամիս ամեն օր գնում էի որևէ եկեղեցի և հիանում ճարտարապետությամբ: Աշխարհում նման հարստություններ քիչ կան: Հետո մեծ ազդեցություն թողեց Մատենադարանը. այնտեղ ես տեսա շատ փոքր գրքեր և տեսա շատ մեծ կտավի աշխատանքներ: Ցուցադրված մի քանի գործեր հիացրեցին ինձ:

Իմանալով շատ քիչ հայերեն` մասնակցեցի նաև մի շարք մշակութային փառատոների: Իհարկե, զուտ հանդիսատեսի կարգավիճակով: Հետո էլ մեծ հիացմունք ու զարմանք ապրեցի այն ժամանակ, երբ իմացա, որ Հայաստանի Հանրապետությունում գործող որոշ հրատարակչություններ թարգմանել են ճապոնացի դասականներին: Փաստորեն Հայասանում կարդում են ճապոնացի հեղինակներին:

– Այո, մենք՝ հայերս, ընթերցասեր ենք ու բացի մեր հեղինակներից, հետաքրքրվում ենք նաև արտասահմանցի հեղինակներով: Երևի տեղյակ եք, որ այս տարի ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ն Երևանը հռչակել է համաշխարհային գրքի մայրաքաղաք:

– Իհարկե տեղյակ եմ: Անգամ մասնակցել եմ տարբեր գիտաժողովների գիտությունների ազգային ակադեմիայում, մի քանի երիտասարդ գրողների ու հրատարակիչների հետ եմ հանդիպել: Երևանցիներն իրոք կարդացող են: Փոքրիկ այդ քաղաքում նկատեցի տպագիր մամուլի բազմազանություն: Իհարկե, այդ թերթերը, համեմատած, օրինակ, Ճապոնիայի հետ, տպագրվում են չնչին տպաքանակով: Այնտեղ թերթերը լույս են տեսնում մի քանի միլիոն օրինակով: Երևանը հետաքրքրություններով լի քաղաք է: Ժողովուրդը բարի է ու ջերմ: Ամեն օր երեկոյան Հանրապետության հրապարակում եմ. հոբբիս շատրվաններն եմ: Հնչող դասական երաժշտությունը հետաքրքիր է, որ խմբում է հազարավորների:

–  Ասացիք, որ ժամանակակից Ճապոնիան «գնում է» դեպի Եվրոպա: Եվրոպական մշակույթով հետաքրքրվո՞ւմ եք:

– Մի շրջան կար, որ իմ ուսումնասիրությունների օբյեկտ էր Վերածննդի դարաշրջանը՝ իր նկարիչներով ու գրողներով: Բավական խորը ուսումնասիրություններ կատարեցի հատկապես Միացյալ թագավորության և Իտալիայի մշակույթի շրջանակներում: Ի դեպ, հենց այդ շրջանում էր, որ տեղեկացա Նարեկացու գոյության մասին: Նա էլ փաստորեն հայկական վերածննդի հիմնադիրն է: Չէ՞ որ X դարը համարվում է հայկական վերածննդի դարաշրջան: Հետո հետազոտությունների առարկա դարձան իմպրեսիոնիզմն ու հետևաբար՝ պոստ իմպրեսիոնիզմը…

– Հետաքրքիր է՝ ինչպիսի՞ն է Տակամարին անձնական կյանքում և կենցաղում:

– Երկու շուն եմ պահում, նրանց շատ եմ սիրում: Չէի ասի, որ 40 տարվա ընթացքում հասցրել եմ շատ բան անել: Ընդհանուր առմամբ՝ ինչով եմ զբաղվում, ես էլ չեմ հասկանում, գուցե կողմնորոշվեմ: Տոկիոյում երևի արդեն 8 տարի է, ինչ չեմ եղել: Բարեկամներիս հետ հաճախ հեռախոսով կամ ինտերնետային փոստով եմ շփվում: Դեռ չեմ ամուսնացել, որովհետև, ըստ մեր ազգային ավանդության, մարդը պետք է ընտանիք կազմի հասուն տարիքում, իսկ ես դեռ այնքան էլ հասուն տարիքում չեմ: Չնայած գիտեմ, որ հայերն ամուսնանում են 17-18 տարեկանում:

Երբեմն, երբ ժամանակ եմ ունենում, էսսեներ եմ գրում ճապոնական լրագրերի համար կամ աշխատանքներ, որոնք կարող են հետաքրքրել արվեստասեր հասարակությանը. այդ շրջանակն ասեմ, որ այնքան էլ մեծ չէ: Նաև դասավանդում եմ: Ամեն օրս անցնում է այնպես, որ երբեք չի կրկնում ոչինչ: Դա շատ տխուր է, բայց ես լավատես եմ:

– Գիտեմ, որ շուտով մեկնում եք հայրենիք՝ Ճապոնիա։ Կրկին Հայաստան կգա՞ք…

– Ճապոնիայում պետք է դոկտորական ատենախոսություն պաշտպանեմ։ Ի դեպ, գիտական աշխատանքիս մի գլուխը նվիրված է Սովետական Հայաստանի մշակույթին։ Հետազոտություններս շարունակելու դեպքում անպայման խոստանում եմ գալ Հայաստան: Դժվար թե Ճապոնիայում երկար մնամ: Այնպես որ` գուցե նորից հանդիպենք Երևանում:

– Տակամարի, անչափ շնորհակալ եմ զրույցի համար:

– Շնորհակալություն նաև ձեզ հարցազրույցի համար: Մաղթում եմ շատ ընթերցողներ: Ի դեպ, Ճապոնիայում թերթերը դեռ տասնամյակներ առաջ տպագրվում էին գունավոր եղանակով, նույնը մաղթում եմ ձեզ:

Հարցազրույցը վարեց

ՄԻՔԱՅԵԼ  ԱՀԱՐՈՆՅԱՆԸ