Պերճ Զեյթունցյան. «…Այն ժամանակվա իշխանություններին կոչեցի «բիրդան աղաներ, քաջ նազարներ», և դա չներվեց»

Խորհրդային Միության տարիներին մարդիկ պատրաստ էին ժամերով հերթ կանգնել սիրած հեղինակի գիրքը ձեռք բերելու համար: Այսօր այդ ավանդույթը չի պահպանվել:   Եվ քիչ գրողներ կան, որոնք այսօրվա «անմշակույթ», «անգիրք» ժամանակներում պահանջված ու սիրված են, շարունակում են ստեղծագործել ու տպագրել իրենց ստեղծագործությունները, արժանանալ մրցանակների ու բարձր գնահատականների: Գրող, հրապարակախոս Պերճ Զեյթունցյանն այդ քչերից է, թեև այսօր ինքն իրեն այնքան էլ բեղմնավոր չի համարում:

 – Պրն Զեյթունցյան, երբվանի՞ց են սկսվում Ձեր հիշողությունները…

– Ես ծնվել եմ անցյալ դարում՝ 1938 թվականին: Անցյալ դար ասելով` սարսափում ես, թե այդ ինչքան ժամանակ է անցել, ինչքան եմ ապրել: Բայց խոսքը շատ մոտ անցյալի մասին է` ընդամենը 70 ու մի քանի տարվա:

Ծնվել եմ Եգիպտոսում` Ալեքսանդրիա քաղաքում: Հայրս ադանացի էր, մայրս` իզմիրցի: Նրանք մինչև ցեղասպանությունը գաղթել էին Եգիպտոս և թուրք ջարդարարի թրի տակ չէին ընկել: Երեք տարեկան էի, երբ ծնողներիս հետ տեղափոխվեցի Կահիրե, որտեղ էլ սկսեցի հաճախել Մանիսալյան վարժարան: Հիշում եմ` մի անգամ վարժարանում ինձ պատժել էին, ես էլ փոքր երեխա էի, հուզվել էի, լաց էի լինում և կանչում` մա-մա, մա-մա: Կողքիս կանգնած երկու դաստիարակչուհիները միմյանց հետ խոսում և հարցնում էին, թե ինչու են երեխաները լաց լինելիս միշտ մորը հիշում: Այդ լսելով՝ սկսեցի կանչել՝ պա-պա, պա-պա:

Եգիպտոսում երջանիկ, անհոգ մանկություն եմ ունեցել, ապրել եմ սովորական երեխայի ուրախություններով: Ամեն ինչ փոխվեց, երբ հայրենասեր ծնողներս որոշեցին շատերի պես իրենց ապագան կառուցել հայրենի տանը` Խորհրդային Հայաստանում, որի մասին շատ թյուր պատկերացումներ ունեին:

– Սոցիալական խնդիրնե՞ր կային:

– Եգիպտոսից հեռանալու և հայրենիք վերադառնալու պատճառը, չէ, ամենևին էլ սոցիալական խնդիրը չէր: Եգիպտոսում հայերը բարեկեցիկ կյանքով էին ապրում, քանի որ բոլորն էլ աշխատում էին, ունեին իրենց փոքրիկ կամ մեծ բիզնեսը և բավականին լավ էին վաստակում: Թերևս հայրենիքի սերն ու կարոտը բոլորին մղեց դեպի Հայաստան: Բայց դրանում ամենամեծ լուման խորհրդային քարոզչամեքենայինն էր:

Խորհրդային իշխանությունները սփյուռքահայերի շրջանում հզոր քարոզարշավ էին իրականացնում: Հայաստանը ներկայացվում էր որպես դրախտ: Անգամ խելացի մարդիկ ընկան այդ հիպնոսի ազդեցության տակ: Մտածում էին` կգնան, կկառուցեն իրենց հայրենիքը տեղացի հարազատների հետ: Առաջին քարավանով հայրենադարձվածները նամակներ էին գրում նրանց և տողատակերում հասկացնում, զգուշացնում չգնալ Հայաստան: Բայց ո՞վ էր հավատում այդ նախազգուշացումներին: Մտածում էին` Հայաստանն աշխատելու երկիր է, այդ մարդիկ չեն աշխատում, չեն կարողանում ապրուստը հոգալ և դժգոհում են: Ու մեծ հույսերով հավաքում էին իրենց ճամպրուկները: Այդ դյուրահավատության համար նրանք իրենց պատիժը ստացան: Այն էլ ինչ պատիժ: Մենք մեկնեցինք 1948-ին, «Պոբեդա» նավով: Լավ եմ հիշում ` բոլորին տեղավորել էին տախտակամածին, այնտեղ էինք ապրում, անգամ երբ անձրև էր տեղում: Մինչև Բոսֆորի նեղուց հասնելը նավի վրա մեզ սպիտակ հաց էին տալիս: Հենց Բոսֆոր մտանք, սև հաց բերեցին: Մայրս ասաց. «Վայ, կեքս են տալիս մեզ»: Հետդարձի ճանապարհ այլևս չկար: Մեզ Երևանում «բնակարան» տրամադրեցին, որը մի ընտանիքի խոհանոցն էր: Տանտիրուհին` տիկին Անժելան. բժշկուհի էր: Երբ նրան տիկինով էինք դիմում, նեղսրտում էր: Ասում էր. «Ինձ ասեք Անժելա Կարպովնա»: Մեզ այդ դիմելաձևը ծանոթ չէր: Չէինք հասկանում ռուսական Կարպովնա դիմելաձևի նշանակությունը: Հիշում եմ նաև` երբ սկսեցի դպրոց հաճախել, մեր դասարանում հիմնականում նորեկներ էին` հայրենադարձներ: Մեր ռուսերենի ուսուցչուհուն դիմում էինք հայրանունով` Սերգեևնա: Արդեն չորրորդ դասարանի երեխաներ էինք և չէինք հասկանում` ինչ է նշանակում Սերգեևնա: Ու նրան «տավարիշ սերկևիլ» էինք ասում:

– Իսկ ստալինյան բռնաճնշումներն ինչպե՞ս անդրադարձան Ձեր ընտանիքի վրա:

– Օ՜, այդ տարիները հիշում եմ սարսափով: Զրկանքներից, սովից, ցրտից առավել սարսափելի էին հենց ստալինյան հետապնդումները և վախի այն մթնոլորտը, որ ստեղծվել էր այդ անձի պաշտամունքի տարիներին: Մի երկիր, որտեղ Պավլիկ Մորոզովը դրական կերպար էր համարվում, չէր կարող լավը լինել: Դա դժոխք էր, ուր հայրենադարձվեցին հարյուրավոր հայեր, և որտեղից հետդարձի ճանապարհ չկար: Իսկ եթե որևէ մեկի մտքով անգամ նման բան անցներ, մյուս օրը Սիբիր կքշեին, ինչպես հորեղբորս քշեցին:

– Ինչի՞ց սկսվեց Ձեր գրելու մղումը, կարծեմ երեխա ժամանակվանից եք գրում…

– Գրել, այո, սկսեցի երեխա ժամանակվանից՝ 14 տարեկանից: Այդ ժամանակ գրածներս տպագրվում էին «Պիոներ» ամսագրում: Իմ պատմվածքներն արժանացան Հայաստանի երիտասարդական առաջին փառատոնի ոսկե մեդալի: Մեկ-երկու տարի հետո Խորհրդային Միության երիտասարդական փառատոնում դրանք արծաթե մեդալ շահեցին:

1956-ն էր, երբ սովորում էի 10-րդ դասարանում, լույս տեսավ իմ առաջին ժողովածուն: Դա ֆանտաստիկ բան էր` այդ տարիքում գիրք տպագրել: Գիրքը լավ ընդունելություն ունեցավ: Նաիրի Զարյանը հրաշալի գրախոսություն գրեց, որտեղ նշված էր, որ պատմվածքներից մի քանիսը կարող են պատիվ բերել փորձված գրողի: Ընդ որում. գրական աշխարհ վաղ մուտք գործելն օգնեց նաև զերծ մնալու ավագ գործընկերների հարձակումներից: Ավագ գրողները երիտասարդների հանդեպ խանդով են լցված և կարող են ճնշել նրանց: Տարիքս հաշվի առնելով` նրանք ներողամիտ էին իմ հանդեպ և հեշտությամբ թույլ տվեցին, որ ես էլ դառնամ իրենցից մեկը: Այդպես աստիճանաբար սկսեցի ոտքի կանգնել:

Հետագայում պաշտոնական գրաքննությունը «թարսվեց» հետս: Իմ հասցեին սկսեցին մեղադրանքներ հնչել: Ինձ մեղադրում էին կյանքի ճանաչողության պակասի մեջ: Բանը հասել էր այնտեղ, որ ինձ հրապարակայնորեն, Խորհրդային Հայաստանի պաշտոնաթերթում` «Սովետական Հայաստանում», նույնն է, թե անձնագրիդ մեջ, «արևմտաեվրոպական գրականության դեսանտ» անվանեցին, որակեցին որպես «ազգային արմատներից կտրված» գրող: Մինչդեռ «դեսանտությունն» այն էր, ինչը հետագայում Պարույր Սևակն այսպես բանաձևեց. «Նայել նույն ուղղությամբ, որով ընթանում է համաշխարհային արվեստը»: Այսինքն՝ հասնել այն բանին, որ ազգայինն ընկալվի համաշխարհային արվեստի համատեքստում: Հակառակ դեպքում առաջանում է լուսանցքում հայտնվելու վտանգը, ինչպես հաճախ հայտնվել ու հայտնվում ենք: Բարեբախտաբար, նման պիտակներին միշտ էլ հակակշռել է ընթերցողների սերը: Ես միշտ էլ իմ թիկունքին զգացել եմ որոշակի թվով, ընդ որում՝ նվիրված ընթերցողների քաջալերանքը, համակրանքը:

– Ասում եք` այսօր գիրք չեն կարդում: Ինչո՞վ կբացատրեք ժամանակակից օտար գրողների, օրինակ` Պաուլո Կոելիոյի հանդեպ մեր ընթերցողների մեծ հետաքրքրությունը: Գուցե հայ գրողին քարոզչությո՞ւնն է պակասում:

– Ըստ իս` նա միջակ գրող է: Նրա ստեղծագործություններից հազիվ մեկն եմ կարդացել: Հիշում եմ` երբ եկել էր Հայաստան, լրագրողները, օպերատորներն այնքան շատ էին, որ բեմը չէի տեսնում, թեև առաջին շարքում էի նստած: Շատ տխուր ու ձանձրալի ելույթ ունեցավ: Աչքիցս ընկավ: Գիտեք, մենք օտարամոլ, օտարին սիրող ենք, և բացի այդ, Կոելիոն բավական լավ է քարոզված համաշխարհային գրականության մեջ: Հենց այդ գործոններն էլ այդքան մարդու էին հավաքել դահլիճում, թեև կարծում եմ` հավաքվածների մի մասն էր միայն կարդացել նրան: Փիար կոչվածը շատ կարևոր դեր է խաղում այս կամ այն գրողի պահանջված լինելու գործում: Իսկ հայ գրողն ընդհանրապես չի քարոզվում, չի ներկայացվում: Եթե քեզ ճանաչում են, ընդունում են, սիրում են, հիշողության հաշվին է, ժամանակին ճանաչում ձեռք բերած և պահանջված լինելու հաշվին: Թե չէ նոր գրողի համար այսօր դժվար է հեղինակություն ձեռք բերել:

Ես մտահոգված եմ երիտասարդ ստեղծագործողներով: Նրանց մեջ կան արժանիները, բայց անունները շրջանառության մեջ չեն: Իսկ շրջանառության համար ի՞նչ է հարկավոր` տպաքանակ, որպեսզի գիրքն ընթերցողին հասնի: Նախկինում գրքի սովորական տպաքանակը 10 հազար էր: Այսօր հազիվ 300-400-ի է հասնում: Հետո` պետք է պարբերաբար խոսել նրանց մասին, ներկայացնել, այլապես ինչպե՞ս և ո՞վ պետք է իմանա նրանց մասին, հարևաննե՞րը, ազգականնե՞րը: Այդ հեղինակներին ես անվանում եմ գրողների միության գրողներ և ոչ թե ընթերցողների: Այնինչ նրանց մեջ կան հեղինակներ, որոնց գրքերն արժանի են դրվելու ընթերցողի սեղանին:

– Դուք նաև  մի կարճ ժամանակահատված պետական աթոռ էիք զբաղեցնում: Մշակույթի նախարար լինելը օգնո՞ւմ էր Ձեզ, թե՞ ավելի շատ խանգարում…

– Նախարար լինելը չէր խանգարում քննադատել ինձ պաշտոն տված իշխանություններին: Մի օր իմ աշխատասենյակում հեռուստատեսության համար հարցազրույց տվեցի: Այդ տեսագրությունը մինչ օրս պահել եմ: Իմ ելույթի մեջ այն ժամանակվա իշխանություններին կոչեցի «բիրդան աղաներ, քաջ նազարներ»: Եվ դա չներվեց: Դեկտեմբերի 5-ին, ժամը 9:05 րոպեին «Լրաբերով» հաղորդեցին, որ ինձ պաշտոնից ազատել են և նոր նախարար են նշանակել:

Ես այդ ժամանակ իմացա, որ հեռացված եմ: Այդ օրվանից տանն եմ, գրքեր եմ գրում, տպագրում, պիեսներս բեմադրվում են: Փառք եմ տալիս, որ դրամատուրգ դարձա: Այսօր գիրք չեն կարդում: Առաջ սպասում էին գրողների գործերին, այսօր չեն սպասում: Բայց բոլոր դեպքերում կարծում եմ՝ հարկավոր է գրել: Այսօր ավելի շատ պիեսներ եմ գրում, քանի որ մարդիկ դեռ շարունակում են թատրոն գնալ, հետևաբար, պիեսների միջոցով կկարողանաս խոսել նրանց հետ:

– Եվ վերջին հարցը. այսօրվա քաղաքական դաշտում տեսնո՞ւմ եք ուժեր կամ անհատներ, որոնց հետ կարող եք կապել Հայաստանի վաղվա օրը:

– Անհատներ կան, ուժեր` ոչ, մասսան շատ է, մյուսները շատ-շատ են, դրանք խեղդում են նրանց ձայնը: Այո, դրանք խեղդում են այն մարդկանց ձայնը, որոնց վրա մենք հույս ենք դնում:

Հարցազրույցը վարեց

Միքայել ԱՀԱՐՈՆՅԱՆԸ