Երեք նվիրյալի անմահության ճամփան

Հուլիսի 3-ին լրացավ Արցախյան ազատամարտի երեք նվիրյալ զավակների՝ Վարդան Ստեփանյանի (Դուշման), Արմեն Երիցյանի (Երո),  Արայիկ Ավագյանի մահվան 19-րդ տարելիցը:

Արցախյան գոյամարտի տարեգրության օրացույցում մի տխուր էջ  էլ ունեցանք. 1992 թ. հուլիսի 6-ին հայոց մայր հողն իր գիրկն առավ ազնվական և ըմբոստ երեք զավակներին: Նրանք միասին անցան հաղթանակի ու անմահության ճամփան:  Հուլիսյան այդ օրը նրանք զոհվեցին ականի պայթյունից Մարտունու շրջանի Մյուրիշեն  գյուղի մատույցներում:  Ցավոք, Արցախյան պատերազմում նման դեպքերը շատ են: Առհասարակ  դժվար, անչափ դժվար է ազգի նվիրյալների մասին հոդված գրելը մի պարզ պատճառով.  դժվար է մեկ նյութում մեկտեղել նրանց գլխով անցած ու գնացած  իրադարձությունները:

Դասակի հրամանատար Վարդան Ստեփանյանը (Դուշման) ծնվել է 1966 թ. մարտի 9-ին, Երևանում: Ավարտել է Հովհ. Թումանյանի անվան դպրոցը: Ծառայել է  Աֆղանստանում: 1985-ին ընդունվել  Երևանի պետական համալսարանի իրավաբանական ֆակուլտետ, բայց այն ավարտել չհասցրեց: Եկան փորձության, ինքնահաստատման օրեր, ոտքի կանգնեց հայ ժողովուրդը, հավատաց արդարության, ճշմարտության վերածնությանը: Արցախը մեծ ճանապարհի սկիզբ եղավ նրա համար: Մասնակցեց Շահումյանի, Ասկերանի շրջանների ինքնապաշտպանական մարտերին, Կրկժանի, Մալիբեյլիի, Խոջալուի, Շուշիի, Բերդաձորի, Լաչինի ազատագրմանը:

Գաղտնիք  չէ, որ մենք այդ պայքարը սկսեցինք ռազմական փորձ ու հմտություն ունեցող սակավաթիվ զինվորներով:  Վարդանն ու Աֆղանստանում ծառայած նրա ընկերներն  այդ  քչերից էին: Վերջերս ձեռքս ընկավ 2009 թ. Մոսկվայում տպագրված «Աֆղանական պատերազմի մարտական օրագիրը» գիրքը:  Ուշադրությունս գրավեց հեղինակ Նիկոլայ Ստարադումովի  խոստովանությունը, ըստ որի՝ 1985 թ. հոկտեմբերի 8-ին նրանց դիվիզիան,  շրջափակելով մոջահեդների զենք- զինամթերքով զինված քարավանը,  ոչ միայն մեծ ավար բռնագրավեց, այլև գերի վերցրեց:  Նրանց 13 հոգին ինքնահրկիզվեց: Ինչպես խոստովանում է հեղինակը,  մեր կողմից զոհեր չեղան: Այդ գործողության համար «Կարմիր աստղ» շքանշանի արժանացան ավագ լեյտենանտն ու շարքային Վարդան Ստեփանյանը…»:

Արմեն Երիցյանն (Երո)  ուրախ, ժպտադեմ, կատակասեր տղա էր: Ինչպես մայրը՝ տիկին Զինան է հիշում, քեֆ անելու համար խելքն իրենը չէր: Գուցե հորեղբոր՝ Կիմ Երիցյանի գենն էր փոխանցվել,  լավ կիթառ էր նվագում, երգում: Նաև «Այաս» ակումբի անդամ էր, յոթ ծովով նավարկության դուրս գալու խենթ երազողներից մեկը: Ու եթե ճակատագիրն այդչափ դաժան չլիներ, ապա այսօր նրա երազանքն էլ կատարված կլիներ, և «Կիլիկիա» նավով այդ ծովերը թրատողներից մեկն էլ, հավանաբար,  նա կլիներ: Մոր մինուճարն էր, լավ շահած, պահած, ապրած: Բայց այդ ամենը չխանգարեց, որ շատերի նման բռնի ազատության ճանապարհը: Կռվի դաշտում կապավոր էր: Երբ ընկերների կողքին էր, ուրեմն կապն անխափան էր: Կապավոր էր, բայց նաև գնում էր այնտեղ, ուր զինվորի կարիք կար: Այդ չարաբաստիկ  օրը կարող էր նաև չգնալ, բայց դա, իհարկե, նրան չճանաչողներն են ասում: Նա չէր կարող հույժ կարևոր  հանձնարարության գնացող հրամանատարին մենակ թողնել,  թեև Վարդանի հետ ծանոթացել էր Շուշիի ազատագրումից հետո: Մարտի դաշտում մեկ օրն էլ  բավական է, որպեսզի հազար թելերով կապվեն ու ցամաք հացը միմյանց մեջ հավասար բաժանեն: Գնաց՝ իրենից հետո թողնելով մեկ դուստր ու բարի անուն:

Արայիկ Ավագյանը վարորդն էր: Արցախ էր եկել Շուշիի ազատագրումից հետո: Եկել էր Շուշին տեսնելու: Տեսել էր,  հիացել, հպարտացել ու նաև մեղքի զգացում ապրել. «Ես ումից եմ պակաս,  որ Շուշիի ազատագրմանը չեմ մասնակցել»: Ու այդպես մնացել է Արցախում: Լուռումունջ կատարել է իրեն տրված յուրաքանչյուր հանձնարարություն՝ ղեկը միշտ անխափան պահելով: Սակայն այդ չարաբաստիկ օրը ղեկը ոչ միայն իրեն, այլև ընկերներին դավաճանեց: Շատերի նման Արայիկն էլ ամուսնանալու և ընտանիք կազմելու ժամանակ չունեցավ: Ուներ աշխատանք, անհոգ կյանք, սակայն նրա սիրտը այլ բան թելադրեց. վտանգի տակ է հայրենիքը, և ինքը պետք է  յուրայիններին:

Մյուրիշեն գյուղը հայոց ազատամարտի երեք նվիրյալ զավակների վերջին հանգրվանը դարձավ:  Երեք դարի պատմություն ունեցող  լեռնային այս փոքրիկ գյուղի համար խորհրդային տարիներն ասես չեղածի հաշիվ լինեին մի պարզ պատճառով: Եթե գյուղը համեմատենք ընդամենը 3 կմ հեռավորությամբ գտնվող Ավդալ-Գյուլափլի գյուղի հետ, անվարան կարող ենք ասել, որ այստեղ միջնադար էր: Պարզ մի համեմատություն: Ըստ գյուղի տարեցների`  Ավդալ-Գյուլափլիի հողատարածքները պատկանել են Ավդուռ (Ավոյի դուռ) կոչվող գյուղի մի մեծահարուստ հայի, որտեղ  նրա թուրք  հովիվները արածեցնում էին ոչխարները: Նրա թույլտվությամբ քոչվորներն  իրենց համար մի քանի փոքրիկ հոլիկ են պատրաստել: Եվ ահա, 30-ական թթ. ծնունդ առած գետնափոր այս հյուղակները խորհրդային տարիներին դարձան մեծ գյուղեր՝ յուրաքանչյուրը միջնակարգ և ութնամյա դպրոցներով: Նույնիսկ միութենական նշանակության առողջարան էլ ունեցան: Իսկ Մյուրիշենը մնաց 30-ական թթ.կառուցված ութնամյա դպրոցի հույսին:

1989-1992 թթ. թուրք-ադրբեջանական  հրոսակները, ինչպես Աղդամից, այնպես էլ Ավդալ-Գյուլափլիի հենակետերից անդադար հրետակոծության տակ էին պահում  Մարտունի քաղաքն ու հարակից  Ավդուռ, Հարավ և Մյուրիշեն գյուղերը: Մեծ ավերածություններ էին պատճառում: Խաղաղ բնակիչներ զոհվեցին: Այդ շեների վրա ճնշումն ավելի ահագնացավ հատկապես Շուշիի ազատագրումից հետո: Բայց, ի վերջո, գյուղն անառիկ մնաց:

Այո, դաժան են պատերազմի օրենքները: Կյանքից հեռացան Վարդանի, Արմենի, Արայիկի նման շատ ու շատ տղաներ, վաղվա օրվա գիտնականը, իրավաբանը, ինժեները, բժիշկն ու պարզապես լավ մարդը, որի պակասն այսօր շատ ունենք…